ДЕНЕ ТІЛІН БЕЛГІЛЕЙТІН ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ АНТОНИМДІК ЖҰПТАРЫНЫҢ МОДЕЛЬДЕРІ ЖӘНЕ АУДАРМАСЫ
DOI:
https://doi.org/10.52301/2957-5567-2026-5-3-65-88%20Кілт сөздер:
фразеологизм, соматизм, антонимдік модельдер, аудармадағы баламалылық, сөздікАңдатпа
Соматикалық фразеологизмдер мәселесін қарастыруда адамның дене мүшелері арқылы көрінетін тұрақты тіркестердің семантикалық және экспрессивтік мүмкіндіктері ашыла түседі. Тіл-тілдегі фразеожүйенің бойындағы түрлі семантикалық, экспрессивтік қасиет олардың синонимдік-антонимдік жұмсалым қатарынан жиі орын алады. Сол себепті әртиптес, атап айтқанда, қазақ-ағылшын тілдеріндегі дене тілін белгілейтін фразеологизмдердің антонимдік қатынасын, олардың аудармадағы сөздік түзілісін қарастыру ізденіс бағытының өзектілігін танытады.
Зерттеудің мақсаты – дене тілін белгілейтін фразеологизмдердің семантикалық ұйымдасуын айқындау, антонимдік жұптарының құрылымдық модельдерін жасақтау, сондай-ақ аударма үдерісіндегі баламалылық деңгейлерін анықтау.
Зерттеу барысында қазақ және ағылшын тілдеріндегі 5 негізгі сомаға қатысты дене тілін белгілейтін фразеологизмдер іріктеліп, олардың ішінен антонимдік жұп ретінде екі тілден 52 мысал айқындалды. Оларды белгілі бір топтарға бөлу – қандай да бір айырмашылық белгілері негізінде қарастырылатынына байланысты фразеологиялық антонимдердің модельдері ұсынылды. Мысалы, көзі ілінді – көз ілмеді қарама-қарсы жұп ретінде сипатталады; эмоциялық қабылдауда оң қабағын берді – теріс қабақ білдірді, жүзі жадырады – жүзі суыды, іші қыж-қыж қайнады – іші мұздады, баршылық пен жоқшылықты
Библиографические ссылки
Алехина А. И. Фразеологическая единица и слово. Минск: Знание, 1991. 184 с.
Апресян Ю. Д. Лексическая семантика: Синонимические средства языка. М: Наука, 1974. 367 с.
Бакытжанова А. К. Қазақ және орыс тілдік сана-сезіміндегі ойлау әрекетінің фразеологиялық экспликациясы // Тіл және әдебиет: теориясы мен тәжірибесі. 2025. № 4(1). с. 9–25. https://doi.org/10.52301/2957-5567-2025-4-1-9-25
Вакк Ф. О соматической фразеологии в современном эстонском языке: Автореф. дис. … канд. филол. наук. Таллин, 1964. 30 с.
Гусева А. Е. Основы лингвокогнитивного моделирования лексико-фразеологических полей в немецком и русском языках: Дис. … д-ра филол. наук. Москва, 2008. 489 с.
Жумабекова А. К. Оппозитивный анализ антонимических единиц казахского и русского языков: Дис. … канд. филол. наук. Алматы, 1995. 28 с.
Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы, 1977. 711 б.
Киселёва К. Л. Антонимия во фразеологии: формальное сходство как условие противоположности значений // Диалог, 2011. с. 354–362. http://www.dialog-21.ru/dialog2011/materials/pdf/31.pdf (қаралған күні: 18.03.2026.)
Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. 264 б.
Лунькова Л. Н., Фролова Ю. И. Оппозитивная семантика в английских и русских фразеологических единицах // Вестник РУДН. Серия: Теория языка. Семиотика. Семантика. 2022. № 13(3). с. 666–677. https://doi.org/10.22363/2313-2299-2022-13-3-666-677
Миллер Е. Н. Природа лексической и фразеологической антонимии. Саратов: Издательство Саратовского университета, 1990. 222 с.
Мусин Ж. Антонимы в казахском языке: Дис. … канд. филол. наук. Кокчетав, 1970. 28 с.
Омиралиева Ж. К. Национально-культурная специфика конвенциональных фразеологизмов с соматизмами: Автореф. дис. … канд. филол. наук. Алматы, 1999. 29 с.
Сидоренко М. И. Парадигматические отношения фразеологических единиц в современном русском языке. Ленинград: Изд-во ЛГПИ им. А. И. Герцена, 1982. 110 с.
Тукешова Н. М. Фразеологические единицы с антонимичными компонентами в английском и казахском языках: Автореф. дис. … канд. филол. наук. Чебоксары, 2022. 24 с.
Bell, R. (1991). Translation and translating: Theory and practice. London & New York: Longman.
Cruse, D. A. (1986). Lexical semantics. Cambridge: Cambridge University Press.
Murphy, M. L. (2003). Semantic relations and the lexicon: Antonymy, synonymy and other paradigms. Cambridge: Cambridge University Press.
Ayto, J. (2020). Oxford dictionary of English idioms. Oxford: Oxford University Press.
Cambridge Dictionary. (n.d.). https://dictionary.cambridge.org (қаралған күні: 15.03.2026.)
Collins Online Dictionary. (n.d.) https://www.collinsdictionary.com (қаралған күні: 16.03.2026.)
Longman Dictionary. (n.d.) https://www.ldoceonline.com (қаралған күні: 18.03.2026.)
The Free Dictionary. (n.d.) https://idioms.thefreedictionary.com (қаралған күні: 15.03.2026.)
Tukeshova, F. Kh., & Tarasova, N. M. (2024). Semantic analysis of phraseologisms with antonymous components characterizing a person in English and Kazakh. Bulletin of Kazakh Ablai Khan University of International Relations and World Languages. Series Philological Sciences, 73(2). 163–174. https://doi.org/10.48371/PHILS.2024.73.2.012
Загрузки
Жарияланды
Как цитировать
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Бұл CC BY-NC 4.0 (Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License) лицензиясы бойынша берілген мақала. https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/deed.en
