ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРКІ ТЕКТЕС ХАЛЫҚТАРДЫҢ ҒҰРЫПТЫҚ ФОЛЬКЛОРЫНДАҒЫ ШАШҚА ҚАТЫСТЫ ӨТПЕЛІ ҒҰРЫПТАР
DOI:
https://doi.org/10.52301/2957-5567-2026-5-1-73-87Кілт сөздер:
ғұрыптық фольклор, шаш өсіру, шаш жаю, өтпелі ғұрыптар, үйлену ғұрпы, жоқтауАңдатпа
Зерттеудің мақсаты қазақ ғұрыптық фольклорын, мифологиясын, космогониялық идеяларды және өмірлік циклдерді талдау, дәстүрлі мәдениеттегі шаштың семантикасы мен қызметін анықтау. Бұл зерттеуде дәстүрлі қазақ мәдениетіндегі шаштың ассоциативті түсінігін анықтауды мақсат еттік: әлемдер арасындағы байланыс құралы, жанның мекені, күш, сұлулық пен денсаулық, әл-ауқат, абырой, ұзақ өмір, өмірлік энергия, жас пен отбасылық мәртебенің символы. Аңыздарда, ертегілерде, мақал-мәтелдер мен тыйым сөздерде ұсынылған материалдар шаштың мифологиядағы, отбасылық және күнделікті рәсімдердегі маңыздылығын түсінуге және дененің осы бөлігімен байланысты белгілі бір мінез-құлық нормаларының шығу тегін бақылауға мүмкіндік береді. Фольклорлық мәтіндер мен этнографиялық деректер негізінде «шаш өру – шаш сипау – шаш жаю» ғұрыптық үштік қарастырылып, оның адамның өмірлік цикліндегі өтпелі кезеңдерді рәсімдеудегі қызметі айқындалады.
Библиографические ссылки
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Бабалар сөзі: Жүзтомдық. Т. 90: Ғұрыптық фольклор. Астана: Фолиант, 2012. 432 б.
Бабалар сөзі: Жүзтомдық. Т. 91: Ғұрыптық фольклор: Мұң-шер өлеңдері. Астана: Фолиант, 2013. 432 б.
Байбурин А.К., Топорков А.Л. У истоков этикета этнографические очерки. Ленинград: Наука, 1990. 165 с.
Геродот Г. История в девяти книгах. Ленинград: Наука, 1972. 600 с.
Диваев А. О свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. Казань, 1900. № 22. 66 с.
Калоев Б.А. Обряд посещения коня у осетин // Труды ҮІІ Международного конгресса аптропологических и этнографических наук. 1970. Т. 8.
Карутц Р. Среди киргизов и туркмен на Мангышлаке. СПб, 1911. 133 с.
Катанов Н.Ф. О погребальных обрядах у тюркских племен Центральной и Восточной Азии. Казань, 1899. 33 с.
Қасқабасов С. Ойөріс. Алматы: Жібек жолы, 2009. 303 б.
Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. СПб., 1832. Т. 3., 394 с.
Мамонова С.К. Символика волос в восточнославянских обрядах жизненного цикла// Славянский мир: общность и многообразие. 2023. №1. С. 183-187. DOI:10.31168/2619-0869.2023.2.09. (дата обращения 09.01.2026). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/simvolika-volos-v-vostochnoslavyanskih-obryadah-zhiznennogo-tsikla
Новик Е.С. Обряд и фольклор в Сибирском шаманизме. Москва: Наука, 1984. 304 с.
Скачкова E.Ю. Свадебная обрядовая одежда как феномен духовной культуры в южнорусском селе конца XIX – начала XX вв.: семиотический аспект // Вестник словянских культур. 2023. №68. С. 118-134. http://vestnik-sk.ru/assets/files/E.Yu.Skachkova.pdf (дата обращения 09.01.2026).
Султангареева Р.А. Семейно-бытовой обрядовый фольклор башкирского народа. Уфа, 1998. 241 с.
Толеубаев А.Т. Реликты до мусульманских верований в семейной обрядности казахов (ХІХ – нач. ХХ). Алматы: Гылым, 1991. 219 с.
Туркменские народное творчество. Ашхабад: Туркменогиз, 1945. 185 с.
Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. Алматы: Ғылым, 1974. 288 б.
Цэрэнханд Г. Некоторые обычай избегания у монголов // Советская этнография. 1991. № 5. С.111-115.
Referenсes
Babalar sozi: Juztomdıq. T. 90: Gurıptıq folklor. (2012). [The words of the ancestors: One hundred volumes. Vol. 90: Tribal folklore]. Foliant. (in Kaz.).
Babalar sozi: Juztomdıq. T. 91: Gurıptıq folklor: Mun-ser olenderi. (2013). [Words of the Fathers: Hundred Volumes. Vol. 91: Tribal folklore: Poems of the Hundred and Sixteenth Century]. Foliant. (in Kaz.).
Bajburin A.K. & Toporkov A.L. (1990). U istokov etiketa etnograficheskiye ocherki. [Ethnographic essays on the origins of etiquette] Nauka. (in Russ.).
Gerodot G. (1972). Istoriya v devyati knigakh. [History in nine books] Nauka. (in Russ.).
Divayev, A. (1900). O svadebnom rituale kirgizov Syr-Dar'inskoy oblasti.[On the wedding ritual of the Kyrgyz of the Syr Darya region]. (in Russ.).
Kaloyev, B.A. (1970). Obryad poseshcheniya konya u osetin.[ The ritual of visiting a horse among the Ossetians]. Trudy ҮІІ Mezhdunarodnogo kongressa aptropologicheskikh i etnograficheskikh nauk. Т. 8.
Karutts, R. (1911). Sredi kirgizov i turkmen na Mangyshlake. [Among the Kirghiz and Turkmen in Mangyshlak]. (in Russ.).
Katanov, N.F. (1899). O pogrebal'nykh obryadakh u tyurkskikh plemen Tsentral'noy i Vostochnoy Azii. [On the funeral rites of the Turkic tribes of Central and East Asia]. (in Russ.).
Qasqabasov, S. (2009). Oyoris. [Thoughts]. Jibek jolı. (in Kaz.).
Levshin, A.I. (1832) Opisaniye kirgiz-kazach'ikh, ili kirgiz-kaysatskikh ord i stepey.[ Description of the Kirghiz-Cossack, or Kirghiz-Kaisak hordes and steppes]. St. Petersburg. (in Russ.).
Mamonova, S.K. (2023). Simvolika volos v vostochnoslavyanskikh obryadakh zhiznennogo tsikla. [Symbolism of hair in East Slavic life cycle rites]. Slavyanskiy mir: obshchnost' i mnogoobraziye,1,183-187. DOI:10.31168/2619-0869.2023.2.09. Retrieved 09 January 2026 from https://cyberleninka.ru/article/n/simvolika-volos-v-vostochnoslavyanskih-obryadah-zhiznennogo-tsikla.
Novik, Ye.S.(1984). Obryad i fol'klor v Sibirskom shamanizme.[ Ritual and folklore in Siberian shamanism]. Nauka. (in Russ.).
Skachkova, E.YU.(2023). Svadebnaya obryadovaya odezhda kak fenomen dukhovnoy kul'tury v yuzhnorusskom sele kontsa XIX – nachala XX vv.: semioticheskiy aspekt. [Wedding ritual clothing as a phenomenon of spiritual culture in the southern Russian village of the late 19th – early 20th centuries: semiotic aspect]. Vestnik slovyanskikh kul'tur, 68, 118-134. Retrieved 09 January 2026 from http://vestnik-sk.ru/assets/files/E.Yu.Skachkova.pdf. (in Russ.).
Sultangareeva, R.A. (1998).Semejno-bytovoj obradovyj folklor baskirskogo naroda.[ Family and household ritual folklore of the Bashkir people]. (in Russ.).
Toleubayev, A.T. (1991). Relikty do musulmanskikh verovaniy v semeynoy obryadnosti kazakhov. [Relics of pre-Muslim beliefs in the family rituals of the Kazakhs (19th – early 20th century)]. Gylym. (in Russ.).
Turkmenskiye narodnoye tvorchestvo.(1945).[ Turkmen folk art]. Turkmenogiz. (in Russ.).
Uakhatov, B. (1974). Qazaqtın xalıq olenderi.[ Kazakh folk poems]. Gylym. (in Kaz.).
Tserenkhand, G. (1991). Nekotoryye obychay izbeganiya u mongolov. [Some customs of avoidance among the Mongols]. Sovetskaya etnografiya, 5,111-115. (in Russ.).
Загрузки
Жарияланды
Как цитировать
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Copyright (c) 2026 М. Мураткызы, А.А. Абсадык
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-NoDerivatives» («Атрибуция — Некоммерческое использование — Без производных произведений») 4.0 Всемирная.
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/deed.en
