VII–XII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ТҮРКІ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІНДЕГІ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЛЕКСИКАНЫҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Аңдатпа

Мақалада VII–XII ғасырлардағы түркі жазба ескерткіштеріндегі құқықтық лексиканың семантикалық аспектілері когнитивтік-лингвистикалық және семантикалық өріс тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – құқықтық лексиканың құрылымы мен қызметін анықтау, сондай-ақ көне түркі қоғамының құқықтық дүниетанымын қайта жаңғырту. Зерттеу нысаны ретінде Орхон-Енисей жазбалары, Құтадғу білік» және «Диуани лұғат ат-түрк» мәтіндері алынды. Жұмыста лексика-семантикалық, контекстуалдық, салыстырмалы-тарихи және когнитивтік әдістер қолданылды. Ерекше назар заң, тәртіп және норма мағыналарын біріктіретін törü концептісіне аударылады. Құқықтық лексика билік, әділет, жауапкершілік және басқару сияқты семантикалық өрістер жүйесін қалыптастыратыны анықталды. Зерттеу нәтижелері ерте түркі қоғамында құқықтың әлеуметтік және космологиялық тәртіптің құрамдас бөлігі ретінде қызмет еткенін, ал кейінгі кезеңдерде нормативтік-бағалау сипатқа ие болғанын көрсетті. Сонымен қатар құқықтық семантиканың сакралды түсініктен рационалдық және аксиологиялық деңгейге дейінгі диахрониялық эволюциясы айқындалды. Қорытындылай келе, түркі жазба ескерткіштеріндегі құқықтық лексика Еуразиядағы құқық тарихы мен құқықтық мәдениетті зерттеудің дербес дереккөзі болып табылады.