МАҚАЛА ҮЛГІСІ
ӘОК 81-2
ҒТАХР 16.01.33

Р. О. Әселдерова
Дағыстан білім беруді дамыту институты
Махачкала, Ресей
https://orcid.org/0000-0003-4261-6703 
email: rumomarovna@mail.ru 

Д. Х. Аринова
Павлодар педагогикалық университеті
Павлодар, Қазақстан
https://orcid.org/0000-0002-6061-3672
email: arinovad@gmail.com 

«ТӘУЕЛСІЗ ТАКСИС» ҰҒЫМЫ ТУРАЛЫ

Аңдатпа. Мақалада орыс синтаксистік дәстүріндегі тәуелсіз таксис ұғымы қарастырылады. «Тәуелсiз таксис» терминi басқа фактiге қатысты және хабарлау сәтiне қарамастан хабарланатын фактiнi белгiлеу үшiн пайдаланылады. Бұл мәселені алғашында көптеген атақты ресейлік ғалымдары өз еңбектерінде қарастырды, олар предикат етістіктерінің әрекет ету мерзімі арасындағы байланысты анықтады. Функционалды грамматика теориясында таксис мәселесі етістік-баяндауыш аспектілік сипаттамаларымен байланысы ашылады. Біртекті мүшелер білдірген жағдайлардың бір мезгілділігін/бірізділігін ажыратудағы маңызды фактор іс-әрекетті есептеу нүктесі болып табылады. Сондай-ақ, таксис категориясының сипаттау барысында сөйлемнің синтаксистік және пропозициялық құрылымында таксис қатынастары көрінуінің иконикалық / иконикалық емес семиотикалық ұстанымы қызықты болып табылады.
Түйінді сөздер: тәуелсіз таксис, бір мезгілділік, іс-әрекеттер реттілігі, таксистің икондылығы, сөйлем.

Мүдделер қақтығысы:
Авторлар мүдделер қақтығысының жоқтығын мәлімдейді.

Кіріспе
Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін 

Материалдар мен әдістер
Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін

Нәтижелер және талқылау
Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін

Қорытынды
Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін Мәтін

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Aбдіманұлы О., Досанова Н.Ж. Kazakh poetry of the early XX century in the context of the world poetic tradition // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. № 2 (182). 2021. Б. 96–106.
Айтбайұлы Ө. Қазақ əдеби тiлi терминологиясының кейбiр мəселелерi // ҚазССР ҒА Хабарлары. Филология сериясы. 1984. №4. Б. 1–8. https://doi.org/10.1037/0000144-000
Арутюнова Н.Д. Логический анализ языка. Языки эстетики: Концептуальные поля прекрасного и безобразного. Москва: Индрик, 2004.
Бабалова Г.Г., Кучешева И.Л. Семантическая классификация мифонимов (на материале английского языка) // Актуальные проблемы лингвистики и методики преподавания иностранных языков. Санкт-Петербург, 2016. С. 61–64.
Виноградова Л.Н. Cлавянская народная демонология: проблемы сравнительного изучения. Дис. ... докт. филол. наук. Москва: Институт славяноведения РАН, 2001. 304 с.
Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: Сөздік – Словарь, 2006. 264 б.
Кудеринова К.Б. Вопросы перехода современной казахской письменности на латинскую графику: предложения и проект // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. 2016. № 10–1. С. 144–149. URL: https://applied-research.ru/ru/article/view?id=10306 (қаралған күні: 10.02.2024).
Сүтжанов С.Н. Рухани алмасу арналары. Павлодар, 2003. 186 б.
Янушкевич А. Дневник и письма из путешествия по казахским степям // Европа ғалымдарының қaзaқ мәдениеті туралы oй-пiкiрлeрi. Алматы, 1992. Б. 21–26.
Jackson, L.M. (2019). The psychology of prejudice: From attitudes to social action (2nd ed.). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000168-000
Kabir, J.M. (2016). Factors influencing customer satisfaction at a fast food hamburger chain: The relationship between customer satisfaction and customer loyalty. Doctoral dissertation, Wilmington University. 
Kepa, M. (2017). Slavic Daemons: The Good, the Bad & the Ugly. Retrieved 20 March 2023 from https://culture.pl/en/article/slavic-daemons-the-good-the-bad-the-ugly#
Kesharwani, P. (Ed.). (2020). Nanotechnology based approaches for tuberculosis treatment. London: Academic Press.
Маlmberg, B. (1963). The Functions of Language. In: Structural Linguistics and Human Communication. Kommunikation und Kybernetik in Einzeldarstellungen, 2. Berlin, Heidelberg: Springer, 159–164. https://doi.org/10.1007/978-3-662-13066-7_10
Nurtazina, Ye. (2013). Effective Communicative Strategies and Tactics in Verbal Aggression Situations. World Applied Sciences Journal, 24(6), 822–825.
Temirgazina, Z., Nikolaenko, S., Akosheva, M., Luczyk, M., & Khamitov, G. (2020). Naive anatomy in the Kazakh language world picture in comparison with English and Russian. XLinguae, 13(2), 3–16. https://doi.org/10.18355/XL.2020.13.02.01
Torino, G.C., Rivera, D.P., Capodilupo, C.M., Nadal, K.L., & Sue, D.W. (Eds). (2019). Microaggression theory: Influence and implications. John Wiley & Sons. 

Referenсes
Abdimanuly, О. & Dossanova, N.Zh. (2021). Kazakh poetry of the early XX century in the context of the world poetic tradition. KazYY Khabarshysy. Filologiya seriyasy, 2(182), 96–106. (in Kaz.).
Aytbayuly, O. (1984). Kazak аdebi tili terminologiyasynyn keybir mаseleleri [Some problems of terminology of the Kazakh literary language]. KazSSR GA Khabarlary. Filologiya seriyasy, 4, 1–8. (in Kaz.). https://doi.org/10.1037/0000144-000 
Arutyunova, N.D. (2004). Logicheskiy analiz yazyka. Yazyki estetiki: Kontseptual'nyye polya prekrasnogo i bezobraznogo [Logical analysis of language. Languages ​​of aesthetics: Conceptual fields of beauty and ugliness]. Moskva: Indrik. (in Russ.). 
Babalova, G.G. & Kuchesheva, I.L. (2016). Semanticheskaya klassifikatsiya mifonimov (na materiale angliyskogo yazyka) [Semantic classification of mythonyms (on the material of the English language)]. In: Aktual'nyye problemy lingvistiki i metodiki prepodavaniya inostrannykh yazykov. Sankt-Peterburg, 61–64. (in Russ.). 
Jackson, L.M. (2019). The psychology of prejudice: From attitudes to social action (2nd ed.). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000168-000
Harris, K.R., Graham, S., & Urdan, T. (Eds). (2012). APA educational psychology handbook (Vols. 1–3). American Psychological Association.
Kabir, J.M. (2016). Factors influencing customer satisfaction at a fast food hamburger chain: The relationship between customer satisfaction and customer loyalty. Doctoral dissertation, Wilmington University. 
Kaliyev, G. & Bolganbaev, A. (2006). Kazirgi kazak tilinin leksikologiyasy men frazeologiyasy. [Lexicology and phraseology of the modern Kazakh language]. Almaty: Sozdik – Slovar. (in Kaz.).
Kepa, M. (2017). Slavic Daemons: The Good, the Bad & the Ugly. Retrieved 20 March 2023 from https://culture.pl/en/article/slavic-daemons-the-good-the-bad-the-ugly#
Kesharwani, P. (Ed.). (2020). Nanotechnology based approaches for tuberculosis treatment. London: Academic Press.
Kuderinova, K.B. (2016). Voprosy perekhoda sovremennoy kazakhskoy pis'mennosti na latinskuyu grafiku: predlozheniya i proyekt [Issues of the transition of modern Kazakh writing to the Latin script: proposals and project]. Mezhdunarodnyy zhurnal prikladnykh i fundamental'nykh issledovaniy, 10–1, 144–149. Retrieved 28 February 2023 https://applied-research.ru/ru/article/view?id=10306. (in Russ.).
Маlmberg, B. (1963). The Functions of Language. In: Structural Linguistics and Human Communication. Kommunikation und Kybernetik in Einzeldarstellungen, 2. Berlin, Heidelberg: Springer, 159–164. https://doi.org/10.1007/978-3-662-13066-7_10
Nurtazina, Ye. (2013). Effective Communicative Strategies and Tactics in Verbal Aggression Situations. World Applied Sciences Journal, 24(6), 822–825.
Sutzhanov, S.N. (2003). Rukhani almasu arnalary [Spiritual exchange channels]. Pavlodar. (in Kaz.). 
Temirgazina, Z., Nikolaenko, S., Akosheva, M., Luczyk, M., & Khamitov, G. (2020). Naive anatomy in the Kazakh language world picture in comparison with English and Russian. XLinguae, 13(2), 3–16. https://doi.org/10.18355/XL.2020.13.02.01
Torino, G.C., Rivera, D.P., Capodilupo, C.M., Nadal, K.L., & Sue, D.W. (Eds). (2019). Microaggression theory: Influence and implications. London: John Wiley & Sons. 
Vinogradova, L.N. (2001). Slavyanskaya narodnaya demonologiya: problemy sravnitel'nogo izucheniya [Slavic folk demonology: problems of comparative study]. Dis. ... dokt. filol. nauk. Moskva: Institut slavyanovedeniya RAN. (in Russ.). 
Yanushkevich, A. (1992). Dnevnik i pis'ma iz puteshestviya po kazakhskim stepyam [Diary and letters from a journey through the Kazakh steppes]. In: Europa galymdarynyn kazak madenieti turaly oi-pikirleri. Almaty, 21–26. (in Rus.).

Р. О. Асельдерова
Дагестанский институт развития образования
Махачкала, Россия
Д.Х. Аринова
Павлодарский педагогический университет
Павлодар, Казахстан

О ПОНЯТИИ «НЕЗАВИСИМЫЙ ТАКСИС»

Аннотация. В статье рассматривается понятие независимого таксиса в русской синтаксической традиции. Термин «независимый таксис» используется для обозначения сообщаемого факта в отношении к другому факту и независимо к моменту сообщения. Эту проблему изначально рассматривали в своих трудах многие известные российские ученые, которые выявляли соотношение времени действия глаголов-сказуемых. В теории функциональной грамматики проблема таксиса раскрывается во взаимосвязи с аспектуальными характеристиками глагола-сказуемого. Важным фактором в разграничении одновременности/ последовательности ситуаций, выраженных однородными членами, является точка отсчета действия. Также интересным для характеристики категории таксиса выступает семиотическое положение об иконичности / неиконичности отражения таксисных отношений в синтаксической и пропозициональной структуре предложения.
Ключевые слова: независимый таксис, одновременность, последовательность действий, иконичность таксиса, предложение.

R.O. Asel'derova 
Dagestan Institute of Education Development
Makhachkala, Russia
D.Kh. Arinova
Pavlodar Pedagogical University
Pavlodar, Kazakhstan

ABOUT THE CONCEPT OF “INDEPENDENT TAXIS”

Abstract. The article deals with the concept of independent taxis in the Russian syntactic tradition. The term “independent taxis” is used to denote a reported fact in relation to another fact and independently to the moment of the message. This problem was initially considered in their works by many famous Russian scientists, who revealed the correlation of the action time of verbs-predicates. In the theory of functional grammar, the problem of taxis is revealed in relation to the aspectual characteristics of the verb-predicate. An important factor in distinguishing the simultaneity/sequence of situations expressed by homogeneous members is the starting point of the action. Also interesting for the characterization of the category of taxis is the semiotic position about the iconicity / non-iconicity of the reflection of taxis relations in the syntactic and propositional structure of a sentence.
Keywords: independent taxis, simultaneity, sequence of actions, iconicity of taxis, sentence.

Автор туралы ақпарат
Руманият Омарқызы Әселдерова, филология ғылымдарының кандидаты, доцент, Дағыстан білім беруді дамыту институты, Махачкала, Ресей. ORCID: https://orcid.org/0000-0003-4261-6703
Руманият Омаровна Асельдерова, кандидат филологических наук, доцент, Дагестанский институт развития образования, Махачкала, Россия. ORCID: https://orcid.org/0000-0003-4261-6703
Rumaniyat Omarovna Asel'derova, Candidate of philological science, associate professor, Dagestan Institute of Education Development, Makhachkala, Russia. ORCID: https://orcid.org/0000-0003-4261-6703

Динара Холдарқызы Аринова, магистр, Павлодар педагогикалық университеті, Павлодар, Қазақстан. ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6061-3672 
Динара Холдаровна Аринова, магистр, Павлодарский педагогический университет, Павлодар, Казахстан. ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6061-3672
Dinara Kholdarovna Arinova, master, Pavlodar Pedagogical University, Pavlodar, Kazakhstan.  ORCID: https://orcid.org/0000-0002-6061-3672

Авторлық үлестер
Әселдерова Р.О. – тұжырымдама, жобаны әкімшілендіру, формалды талдау, әдіснама, жазу – шолу және редакциялау.
Аринова Д.Х. – әдіснама, бағдарламалық қамтамасыз ету, рөлдер/жазу – бастапқы нобай, жазу.